Nghề thủ công lâu đời và quy trình chế biến khắt khe
Theo truyền thông quốc tế, điểm độc đáo giúp nước mắm truyền thống Việt Nam khác biệt hoàn toàn với các sản phẩm lên men khác trên thế giới chính là sự nguyên bản và thời gian ủ chượp kéo dài từ 10 đến 12 tháng. Tại các vùng sản xuất nổi tiếng như Phú Quốc hay Nha Trang, quy trình này vẫn được các nhà thùng gìn giữ nguyên vẹn qua nhiều thế hệ kể từ thế kỷ 19.
Sản phẩm đạt chuẩn thượng hạng bắt buộc phải tuân thủ những nguyên tắc nghiêm ngặt, bao gồm nguyên liệu chỉ sử dụng cá cơm tươi ngon nhất vừa đánh bắt, tuyệt đối không dùng cá đông lạnh, kết hợp cùng muối biển theo tỷ lệ gia truyền. Ngoài ra, quá trình ủ chượp diễn ra trong các thùng gỗ lớn làm từ các loại gỗ chuyên dụng, được gia cố bằng dây mây tự nhiên.
Đặc biệt, thành phẩm hoàn toàn là sự kết hợp tự nhiên giữa cá và muối, không sử dụng chất tạo màu hay hương liệu nhân tạo. Nước mắm cốt tinh khiết sau thời gian ủ dài có thể đạt hàm lượng đạm tự nhiên rất cao, lên đến 60%.
Nước mắm Phú Quốc nổi tiếng thế giới. (Ảnh: Sưu tầm)
Thách thức duy trì làng nghề trước làn sóng công nghiệp
Mặc dù nghề làm nước mắm truyền thống Phú Quốc đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ngành nghề này hiện phải đối mặt với không ít rào cản lớn. Tác động của biến đổi khí hậu và tình trạng khai thác quá mức đã khiến nguồn nguyên liệu cá cơm tự nhiên suy giảm mạnh, đẩy chi phí sản xuất tăng cao. Điều này khiến số lượng nhà thùng gia truyền còn duy trì hoạt động bị thu hẹp đáng kể so với một thập kỷ trước.
Thống kê cho thấy, trong số hơn 250 triệu lít nước mắm được cung ứng ra thị trường mỗi năm tại Việt Nam, dòng sản phẩm làm theo phương pháp thủ công truyền thống hiện chỉ chiếm khoảng 30%, phần còn lại thuộc về phân khúc nước mắm công nghiệp của các tập đoàn lớn. Bên cạnh đó, bài toán tìm kiếm thế hệ kế cận để tiếp quản và duy trì các nhà thùng lịch sử cũng đang là nỗi trăn trở lớn của các nghệ nhân lớn tuổi.
Nước mắm Phú Quốc thơm ngon tròn vị. (Ảnh: Sưu tầm)
Cơ hội bứt phá trên thị trường xuất khẩu toàn cầu
Bất chấp những khó khăn nội tại của khối làng nghề, bức tranh thương mại quốc tế của ngành nước mắm lại đang chứng kiến những bước tiến tăng trưởng vượt bậc nhờ sự phổ biến của ẩm thực Việt Nam trên toàn cầu.
Kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này đã có sự nhảy vọt ấn tượng từ gần 29 triệu USD vào năm 2021 lên mức 200 triệu USD chỉ trong hơn nửa đầu năm 2025. Ngành thương mại cũng đặt kỳ vọng rất lớn với mục tiêu đưa giá trị xuất khẩu nước mắm đạt mốc 5 tỷ USD vào năm 2030. Hiện tại, không chỉ các doanh nghiệp quy mô lớn mà nhiều thương hiệu nước mắm truyền thống cao cấp của Việt Nam đã chinh phục thành công các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe hàng đầu thế giới để xuất khẩu chính ngạch sang thị trường châu Âu như Pháp, Đức và Hà Lan.
