Muốn hiểu TP Hồ Chí Minh, có lẽ nên bắt đầu vào cuối một buổi chiều. Khi nắng gắt dịu xuống, thành phố bớt chói chang và những lớp thời gian trên các mặt phố trở nên dễ nhận ra hơn. Một mái ngói cũ, ô cửa chớp, vòm nhà thờ có thể nằm trong cùng tầm mắt với một tòa tháp kính chọc trời. Người ta vẫn hối hả, nhưng đâu đó đã có những nhịp chậm lại bên bờ sông, những cuộc hẹn ở quán cà phê hoặc bước chân thong thả qua một quảng trường. TP Hồ Chí Minh vốn quen đón người từ muôn phương đến lập nghiệp; vẻ phồn hoa của nó được bồi đắp từ chính những cuộc gặp gỡ ấy. Bởi vậy, ngắm thành phố cũng là cảm nhận cách những điều khác biệt tìm được sự giao hòa trọn vẹn.

Diện mạo đô thị Thành phố Hồ Chí Minh
Dòng sông và những lớp thời gian
Từ bờ sông Sài Gòn, đường chân trời mở ra như một lát cắt sống động của lịch sử đô thị. Dòng nước từng đưa hàng hóa, con người và những lối sống mới vào thành phố vẫn êm đềm chảy qua những bến bờ đang chuyển mình đổi khác. Với một đô thị lớn lên cùng giao thương, sông là mạch nối với thế giới, trước khi những đại lộ hay cao ốc trở thành biểu trưng của sự thịnh vượng. Đứng ở đây vào buổi chiều, ta dễ hiểu vì sao TP Hồ Chí Minh luôn mang tâm thế hướng ra ngoài, luôn sẵn lòng đón nhận những điều mới mẻ.

Vẻ đẹp lung linh, quyến rũ của TP Hồ Chí Minh khi màn đêm buông
Bitexco Financial Tower in đường nét quen thuộc lên nền trời; bên kia sông, những khối nhà của Thủ Thiêm tiếp tục viết thêm vào bức tranh đô thị. Nắng cuối ngày trượt trên mặt kính, để lại những vệt sáng lấp lánh trước khi nhường chỗ cho ánh đèn trong các ô cửa. Nhưng vẻ quyến rũ của TP Hồ Chí Minh còn ở khoảng cách rất gần giữa mới và cũ: từ những trục phố trung tâm, chỉ một quãng tản bộ đã có thể chạm tới Nhà hát Thành phố, Bưu điện Trung tâm hay Nhà thờ Đức Bà. Những công trình ấy giữ cho đô thị một chiều sâu mà đường chân trời, dù cao thêm bao nhiêu, cũng không thể thay thế.
Hãy dành một khoảng lặng cuối chiều để dạo bước dọc bến Bạch Đằng, hoặc chiêm ngưỡng thành phố từ một chuyến tàu trên sông. Khi tách mình khỏi dòng xe, ta nhận ra những khoảng trống giữa các tòa nhà, những dải cây xanh và nhịp cầu nối hai bờ. Mặt nước không hoàn toàn tĩnh lặng: sóng tàu làm ánh đèn vỡ ra rồi nối liền lại. Chính chút xao động ấy khiến cảnh đêm trở nên đầy thi vị, như thể thành phố vẫn đang trò chuyện với dòng sông đã cùng nó đi qua bao mùa thay đổi.
Những công trình kể chuyện hôm nay
Một cây cầu mới kéo hai bờ gần nhau hơn. Một tuyến đường sắt đô thị thay đổi cách chúng ta tính toán nhịp di chuyển. Một công viên mở thêm chỗ để dừng chân. Đọc TP Hồ Chí Minh qua những công trình ấy, người ta thấy một sự dịch chuyển tinh tế trong trải nghiệm sống. Thành phố vẫn cần tốc độ để vận hành, nhưng cũng cần những khoảng thở để con người có thể đi bộ, ngồi lại và gặp nhau mà không phải vì một giao dịch mua bán. Chất lượng của một đô thị, sau cùng, được đo lường rất cụ thể bằng những khoảng không dành cho con người.

Biểu tượng giọt nước ở Công viên số 1 Lý Thái Tổ
Ở Công viên số 1 Lý Thái Tổ, biểu tượng Giọt nước đặt giữa không gian tưởng niệm những người đã mất trong đại dịch COVID-19 mang đến một sắc thái trầm lắng đầy xúc cảm. Bề mặt inox gương phản chiếu cảnh vật; hình trái tim bên trong gợi nhắc tình thương đã nâng đỡ thành phố qua những ngày khốc liệt. Giữa một đô thị quen hối hả tiến bước, nơi này dành chỗ cho sự lặng im và ngừng lại. Người đến có thể nhớ một người thân, một gương mặt, hoặc những nghĩa cử từng giúp mình vượt qua những tháng ngày gian khó. Ký ức ấy khiến vẻ đẹp hôm nay có thêm sức nặng, bởi sau những mất mát, được cùng nhau sống một ngày bình thường đã là điều vô giá.
Tại ga ngầm Bến Thành, giếng trời hình hoa sen đưa ánh sáng tự nhiên lan tỏa xuống tầng sâu. Gần đó là ngôi chợ đã từ lâu đi vào hình dung của người phương xa về TP Hồ Chí Minh. Một bên gắn với nếp giao thương quen thuộc, một bên mở ra cách di chuyển mới; sự hiện diện song hành của chúng tạo nên một cuộc đối thoại thú vị. Đi tàu, rồi bước lên mặt đất giữa trung tâm, du khách có thể cảm nhận sự thay đổi bằng chính bước chân mình. Hạ tầng lúc ấy trở thành một phần của chuyến khám phá, thay vì chỉ là phương tiện đưa người ta đến nơi.

Quảng trường Tam Thắng tại Vũng Tàu
Trong không gian Thành phố Hồ Chí Minh mở rộng sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, câu chuyện đô thị chuyển mình cũng có thêm những chiều kích mới: từ các vùng sản xuất, hệ thống cảng cho đến biển khơi cùng góp mặt trong một tầm nhìn phát triển. Nhìn từ trung tâm TP Hồ Chí Minh , viễn cảnh ấy đặt ra một câu hỏi gần gũi: thành phố sẽ giữ điều gì khi “lớn lên”? Những bờ sông khoáng đạt, bóng cây bên đường, công trình lịch sử và không gian tưởng niệm là những điều đáng gìn giữ. Chúng giúp sự phát triển có nơi để neo vào đời sống, để một đô thị rộng lớn hơn vẫn có thể được yêu từ một góc phố nhỏ.

Diện mạo đô thị xanh tại Bình Dương
Nhịp phố sau hoàng hôn
Khi đêm xuống, Phố đi bộ Nguyễn Huệ đón những bước chân dạo chơi, Đồng Khởi lộng lẫy sau những ô kính trưng bày, còn Bùi Viện mang một nhịp náo nhiệt khác, với tiếng nhạc và những cuộc gặp gỡ đa ngôn ngữ. Giữa các cửa hiệu sang trọng, vẫn có thể bắt gặp một hàng ăn nhỏ; liền kề những sảnh khách sạn xa hoa là những quán nhỏ lãng mạn, nơi người ta ngồi uống cà phê, chờ bạn hoặc thảnh thơi ngắm nhìn phố thị. TP Hồ Chí Minh giữ được sức hấp dẫn nhờ sự đan xen ấy: khách phương xa có thể bước vào đời sống của thành phố từ rất nhiều ngả.
Nếu những tòa tháp cho biết TP Hồ Chí Minh đang vươn cao đến đâu, thì một quán ăn mở muộn hay cuộc chuyện trò bên ly cà phê lại cho biết người ta sống ở đây sâu sắc và ấm áp thế nào. Tính cách đô thị được tạo nên từ những điều ít khi có mặt trong ảnh toàn cảnh: giọng nói hào sảng pha trộn vùng miền, sự mau mắn của người bán hàng, cách một người viễn xứ dần tìm được quán quen. Vẻ cởi mở ấy có sức bền riêng. Nó giúp thành phố tiếp nhận cái mới mà đời sống vẫn giữ được hơi ấm của những quan hệ rất người.
Rồi một lúc nào đó, rời con phố đông để trở lại bờ sông, ta thấy ánh đèn đã phủ kín đường chân trời. TP Hồ Chí Minh của buổi chiều vừa qua và TP Hồ Chí Minh trước mắt dường như khác nhau, dù chỉ cách vài giờ. Có lẽ sức quyến rũ của thành phố nằm trong khả năng đổi thay kỳ diệu ấy, cùng những điều vẫn khiến người ta nhận ra nó: dòng sông, vài mặt tiền cũ, một quán quen còn sáng đèn. Trong dòng chảy mới, giữa những dự định lớn lao, những chi tiết thân thuộc ấy vẫn là nơi một người có thể bắt đầu tình yêu với thành phố này.